Nararanasan nating lahat ‘to. Naging biktima na rin tayo. Madalas ‘yung mga taong hindi biniyayaan ni Papa Jesas ng emotional intelligence ang laging lumalabag sa mga alituntunin na ‘to; na kung tutuusin, hindi na kailangan pang pag-aralan o ituro sa atin. Kaya lang, may mga tao talagang walang pakialam sa iba kaya nararapat lamang na iparating natin ito sa kanila. Kung magkakaanak kayo, ituro niyo sa kanila ang mga ito at itatak sa kukote nila para ipasa rin nila sa kanilang magiging mga anak. Ibahagi niyo na rin sa mga kakilala, kaibigan, at mga taong kinakailangang malaman talaga ang mga etekitang ito.
Dahil sa araw-araw kong pagbiyahe mula bahay hanggang opisina, nakapulot na ako ng mga karanasang nagtulak sa akin na isulat ang mga unspoken rules na ito:
1. Kapag malaki kang tao (i.e. matabang tao, malapad na tao, matangkad na mataba, dambuhala, kasing taba ni Ate Shawie) obligasyon mong magbayad ng doble sa ordinaryong pasahero. Bakit? Dahil binibilang ang kapasidad ng isang jeep sa dami ng pwet na sumasakay dito. Kung ang pwet mo e pang-dalawang tao na, ibig sabihin inokupa mo na ang upuan ng isang taong dapat sana ay nakaupo na sa pwesto mo. Karamihan kasi sa mga taong matataba, sila pa yung mayabang sa ibang pasahero, taas-noong di papansinin yung ibang pasahero kung nakakaupo pa ba. Hindi kasalanan ni manong drayber na pagkasyahin ang sampung tao sa sampuan na upuan, na nagiging pang-siyaman na lang dahil may sumakay na lumba-lumba. Nagtatrabaho ang drayber, samantalang ikaw na matabang pasahero ay nakikigamit lang ng serbisyo, kung ayaw mong masikipan ay mag-taxi ka lang o kaya mag-diet ka.
Sakit mo na ang katabaan? Suffer the consequence. Walang kaibahan yan sa isang pasaherong may dalang maraming bagahe tapos babayaran na lang niya ng isa pa ang mga dala nya para hindi na lalong sumikip sa loob. Ganun lang kasimple.
2. Kapag mataba kang tao, huwag mong sandalan ang katabi mong pasahero. Madalas kong maranasan sa jeep at fx ‘to. Yung tipong pauwi na ako tapos magtutulugan na lahat ng pasahero tapos may katabi akong matabang lalake, tapos lahat ng bigat niya saken nya itutuon. Putek, kaya nga may handrail sa loob ng jeep, fx at bus para dyan humawak ang pasahero. Ang nakakainis kasi ginagawa tayong kama nitong mga walang pakialam na tao na ‘to, habang tayo ay ingat na ingat na wag makadagan ng iba, eto pang matatabang to ang walang pakialam sa atin. Kung inaantok ka na at kailangan mong matulog sa loob ng biyahe, konting konsiderasyon lang sa katabi mo kung nakakahinga pa ba.
3. Ganito ang eksena: Sumakay ka ng jeep, mga dalawa o tatlong tao pa lang ang nakasakay. Yung dalawa sa kanan, magkatabing nakaupo malapit sa pintuan, yung isa medyo malapit din sa pintuan pero nakita mong kasya ka pang umupo para ikaw na yung malapit sa estribo. Uupo ka ngayon sa kanan mo yung pintuan at sa kaliwa mo yung lalake. Tsaka ka ngayon magbabayad ng pamasahe. Tapos yung lalake pala e ako na nakasimangot na at tinitigan kita mula ulo hanggang paa, tsaka ko sasabihin ang “ang tamad mo, gago!” Bakit? Kasi nakita mo nang ang layo ko sa drayber tapos aasahan mong lalapit ako sa kanya para lang iabot ang bayad mo. E kung isungalngal ko kaya sa nguso mo yang pamasahe mo para sa susunod na sasakay ka sa ganung senaryo e dun ka na mauupo malapit sa drayber para naman hindi nakakahiya magpaabot ng bayad. O kaya hintayin mong medyo mapuno ang jeep tsaka ka mag-abot ng bayad para marami nang kamay ang mag-aabot ng pamasahe mo. Wala kang utusan sa labas ng bahay niyo. Mag-isip para di ka makaperwisyo sa iba.
4. Magpasalamat kapag nagpaabot ka ng bayad mo sa ibang pasahero. Isang bagay na nagiging basehan ko kung bakit ako nagpapasalamat sa isang tao ay alamin muna kung ang ginawa ba niya ay tungkulin niya o nakiusap ka lang na gawin iyon. Hindi mo kailangang pasalamatan si Mayor Facundo sa pagpapatayo niya ng Basketball Court sa baranggay niyo dahil obligasyon niya yun, at mula yun sa kaban ng bayan. Pero ang isang taong nakasakay mo sa jeep, hindi niya obligasyon na iabot ang bayad mo sa drayber dahil tulad mo pasahero lang din siya. Hindi siya konduktor. Nakikiusap ka lang. Hindi naman masama ang magpasalamat, hindi rin masama ang hindi magpasalamat, pero nakikisuyo ka lang naman magpaabot kaya’t maganda yung maiparating mo sa iba na naappreciate mo yung ginawa nila, kahit maliit na bagay lang.
5. Pag magbabayad ka ng pamasahe o hihingin ang sukli, hintayin mo muna na hindi busy ang drayber sa kanyang ginagawa. Obserbahan kung kumakambyo ba sya, nagbibilang ng isusukli, nagtetext, o kinakalabit ang misis nyang kasama nya buong araw sa biyahe. Madalas kasi sa mga taong walang pakundangan magbayad e busy pa si manong drayber e tsaka magsisisigaw ng “bayad! bayad! bayad!”, e hindi naman yan agad kukunin ni manong drayber ng real-time, lalo na pag sobrang bilis na ng takbo at kailangan ng matinding maneubra para iwasan ang mga bobong naka-motorsiklo sa daan. Kapag nabunggo kayo dahil sa pamasahe mo o sa sukli mong 50 centavos na kanina mo pa hinihingi, lagot ka, ikaw ang ituturong may kasalanan ng mga kasama mong pasahero.
6. Ganun din naman ang batas kapag bababa ka na. Sumigaw ng “Para” kapag hindi na mabilis ang takbo ng sasakyan o kapag at ease na si manong drayber sa pagmamaneho. Take note, at ease, ibig sabihin panatag na syang magbaba. Magmumukha ka lang tanga pag nasa gitna kayo ng highway habang mabilis na mabilis ang sasakyan at hindi mo na marining pati sarili mong paglunok dahil maingay ang makina at gulong ng sasakyan, tapos tsaka ka naman eeksena at magsisisigaw ka ng ‘para’ na akala mo lahat ng dinadaanan niyo e bus stop o unloading spot. Mali yun, maling-mali.
Tandaan din na kapag papara ay laging lakasan ang boses, hindi yung parang binubulong mo lang sa katabi mo na bababa ka na. Karamihan pa naman sa mga jeepney drivers mga bingi, epekto kasi ng nalalanghap nilang maruming usok. Dagdagan mo pa ng kaliwa’t kanang busina na tumutulig sa tenga nila. Kaya maraming lumalagpas ng bababaan dahil boses ipis kung pumara.
7. Hindi rin masamang magpaupo ng matatanda, lalo na kung hindi ka naman pagod o malapit ka nang bumaba. Sabihin na natin hindi na uso yun pero aanhin mo ang uso kung wala ka namang puso? Naks. Pero case-to-case basis pa rin naman ang pagpapaupo. Meron akong kaibigan na nagpaupo ng matandang babae sa bus, sinigawan siya lola at ang sabi “No, I can stand here as you can do young woman!” O di ba ang taray lang ni lola? Kaya dapat pag magpapaupo ka, tingnan mo muna kung isang uod na lang ang pipirma e kukunin na ng lupa si lolo o si lola. Basta tulungan niyo yung sa tingin niyo e nangangailangan ng tulong. At gawin niyo ito ng may busilak na kalooban, yung walang hinihintay na kapalit. Malay niyo bigyan kayo ni lolo’t lola ng 100 pesos, pang-Starbucks na rin yun.
8. Huwag magbasa ng may text ng may text sa loob ng pampublikong sasakyan. Self-explanatory. Kung hindi mo maintindihan, de puta ka. Meron akong kaibigan dati na naasar sa katabi niyang pasahero dahil kulang na lang eto pa yung magreply sa katext niya. Tutok na tutok ang mata sa screen ng phone. Ang ginawa ng kaibigan ko, mula nung nangyari yun, sinira niya yung screen ng nokia 3310 niya. Nagmukhang may sapot ng gagamba tuloy yung phone nya, pero proud na proud pa siya sa ginawa niya sabay sabing “Tingnan natin kung may asungot pag magbabasa dito sa phone ko.” Napagtagumpayan naman niya yun.
Pero minsan guilty rin ako sa paglabag sa rule na ‘to. Minsan kasi pag sobrang trapik tapos lahat na ng pang-aaliw sa sarili ko e nagawa ko na, nakapangulangot na ako, napakinggan ko na lahat ng kanta ni Adele sa mp3 player ko, naimagine ko nang binubunutan ko ng buhok sa ilong yung katapat kong kanina pa humihilik sa biyahe, tsaka ako mapapatingin sa cellphone ng katabi kong kitekitext. Tapos mababasa ko yung SOT nila ng boypren niya, syempre ako naman si sabik biglang manlalaki ang mata at mapapabasa. Tapos mapapansin ko na lang na kinikilig ako at parang may kumikiliti sa yagbols ko, tapos dun makikita ni ate na nakangiti na pala ako sa cellphone niya. Syempre patay malisya akong babalik sa mp3 player ko tapos makikinig naman sa hits ni Aiza Seguerra. Wag ka nga dyan, busy ako mag-emote dito.
9. Kapag sasakay sa mga 12-seater na van at sa malapit ka lang naman bababa, huwag kang uupo sa pinakalikod o sa hulihan. Malaking abala lang ang idudulot mo sa ibang pasahero dahil tiyak na papababain mo pa ang mga nasa unahan para lang makababa kang hinayupak ka. Ganun din naman kung sa malayo ka bababa, wag ka nang umeksenang na sa harap ka pa mauupo. Kahit unggoy na may lagnat alam ang lohikal na paliwanag sa etiketang ito. Gets?
10. Eto na yata ang pinaka-importante sa tingin ko. At para ito sa mga kalalakihan. Ilang beses ko na ring inulit-ulit dito sa blog ko ‘to: Kapag marami pang bakanteng upuan sa bus o sa jeep, ‘wag na ‘wag kang uupo sa tabi ng kapwa mo lalake. Please lang, parang awa niyo na. Minsan na lang ako makatabi ng chicks, at sa jeep at bus ko na lang nararanasan iyon. Hindi naman sa nagpapakamanyak ako pero ang tingin ko kasi sa upuan ng bus/jeep e parang tagpuan ng magsing-irog. Naniniwala kasi ako sa kantang Terminal ni Rupert Holmes. #kabaduyan2k12 Kaya kung lalake ka at nababasa mo ‘to, pwede bang maging gentlemen’s agreement na lang natin ang huwag tabihan ang isa’t-isa sa bus/jeep? At sa tingin ko meron lamang kaunting dahilan para magtabi ang lalake at isa pang lalake sa bus:
a. Puno na talaga ang bus/jeep, wala nang ibang bakanteng upuan kung hindi ang natirirang upuan sa tabi ng isa pang lalake
b. Sa likuran na lang ang bus ang maraming bakanteng upuan pero malapit ka lang naman bababa kaya’t sa medyo malapit ka na sa pintuan mauupo katabi ng isa pang lalake
c. Nakita mo ang kakilala o kaibigan mong lalake
d. Parehas kayong bakla
11. At panghuli, ugaliing maligo bago bumiyahe. Hindi naman bawal yun, makakabawas ka pa sa air pollution. Nakakadiring makatabi ng amoy pawis, anghit o pulubi sa loob ng jeep, lalo na sa mga de-aircon na sasakyan. Potek, isang beses may tumabi saken sa airconditioned bus, parang baliw yung babae e. Pagpasok pa lang niya ng pinto, amoy na amoy na yung kumapit na libag at natuyong tae sa katawan niya. Tapos sa akin pa tumabi, habang tanong nang tanong kung saan ako bababa at kung anong oras na. Idagdag mo pa ang katotohanang ang taba niya, so talagang nagitgit ako sa upuan at dumidikit yung braso niya sa braso ko. Shet, dun ko lang ninais na kahit lalake na lang katabi ko basta hindi mabantot. At saktong nahuli pa ng MMDA ang bus na yun kaya lalong tumagal ang biyahe ko. Pagbabang-pagbaba ko ng bus, kinuskos ko agad ang siko ko para alisin ang kumapit na amoy. Diyos na mahabagin.